گل نیلوفر آبی در ايران
آب و نيلوفر دو نماد مهم در هنر شرق هستند چون همه چيز از آب زنده گرديده است.
به همين شكل از ديدگاه میرچاالياده اسطوره شناسي و روانشناسي رومانيايي: آب رمز كل چيزهايي است كه بالقوه وجود دارند و به يك عبارت سرچشمه منشاء و زهدان همه امكانات هستي است
و در سختي ديگر ايشان تأكيد ميكنند كاربرد ويژه آب در هر كليت مذهبي همواره يكي است و آن از هم پاشيدن و فسخ صوره شستن گناهان تطهير و در عين حال تجديد حيات است.
به اين معني كه هرگاه شخصي گناهكار با آداب ديني خود را به قصد پاكي از گناه انجام شده با آب ميشويد در واقع به منشاء افرينش خود فرو ميرود و دوباره زاده ميشود.
و گياه هم كه گاه نماد آن گل نيلوفر و گاهي درخت زندگي نمودار ميشود شكل ديگر تكوين عالم است كه خود باز نمود تمامي اشكال و صور پيدا و نهان عالم است.
اسطوره شناسان از گلبرگهاي متعدد نيلوفر كه تعدادي از آن باز و تعدادي بسته ميماند و به مرور باز ميشود نتيجه گرفتهاند كه هر گلبرگ نمودي از ادوار عالم است و با گذر زمان شكفته ميشود تا آنكه در پايان تمامعالم به ظهور ميرسد و گلبرگهاي آن تمامي باز ميشوند.
گل نيلوفر در ايران جايگاه بسيار بالايي دارد حتي ايرانيان جشني به همين نام دارند. در لغتنامه دهخدا هم آمده مرداد نام روز هفته باشد از هر ماه شمسي و بعضي روز هشتم گفتهاند و پارسيان بنا به قاعده كلي اين روز را عيد كنند و جشني سازند و اين جشن را نيلوفر خوانند و در اين روز هر كه را حاجتي از پادشاه خواستي البته روا شدي.
و در زبان فارسي اسم نيلوفر به اين گونهها گفته ميشده نيلپر، نيلوپر، نيلوبرگ، نيلوپلو و نيلوفل بوده كه نيل اول نام هم به معني نهر است (آب)كه در سانسكريت نيلوتيله و در فرانسه nenufar بود و در عربي به مرائس النيل معروف بود.
حالا اگر مركز توجه ما آب و نيلوفر باشد به دو ايزد ميرسيم آناهيتا (ايزد آب) و ميترا (ايزد مهر) و اگر مانند اسطورههاي هندي آب را بن مايه عالم حساب كنيم و بقيه موجودات را فرزند او ميتوان مهر را فرزند آناهيتا دانست. كه البته در پارهاي از روايات اسطورهاي مهر را فرزند آناهيتا دانستهاند جالب آنكه نماد آناهيتا يا ناهيد به عنوان ايزد آب گل نيلوفر است.
حتي در پارهاي از روايات تولد مهر از ميتر را از ناهيد نشسته بر روي گل نيلوفر نشان ميدهد.
بعد از دورهي دوم پادشاهي هخامنشي با شكلگيري تقليت مقدسي ايراني از ايزدان، همچون نمونهي هندي آن كه متشكل بود از اهورامزدا، آناهيتا (ناهيد) و ميترا (مهر) اين دو ايزد چنان برجستگي مييابند كه در اكثر آثار هنري به ويژه معماري مهرابهها، و عطاي قدرت ايزدي به شاهان ايراني نقشي اساسي پيدا ميكنند (تصوير 31). در اين تصوير مشخص نيست كه ناهيد حضور دارد يا مهر يا (تصوير 33).
نيلوفر در آيين و هنر هندو
دانه گل نيلوفر در درون لجن كف مردابها تغذيه ميشود و به مرور ساقه آن به سمت سطح آب حركت
ميكند و زماني كه با نور خورشيد تماس پيدا كند گلبرگهاي آن باز ميشود و در هنگام غروب خورشيد گلبرگهاي آن بستهميشود.
اين ويژگي عجيب «تغذيه از پستترين مواد و تبديل شدن به زيباترين گل» همواره بشر را تحت تأثير قرار داده است و همچنين شكل ساقه و بيرون آمدن اين گل از آب براي هندوان بسيار شگفتانگيز ميباشد چون آب براي هنر شرق بسيار تأثيرگذار است.
در اينجا آب نماد دنياي شكل نگرفته و ساقه نماد ارتباط است و خود گل برگها نماد نظم شكوفايي و زندگي و پديد آمدن است.
چنانچه در مهابهاراتا ميخوانيم:
در اين ميان يك نيلوفر از ناف ويشنو پيدا شد كه ده طرف عالم از او روشن گشت و از آن نيلوفر برهما به وجود آمد. در انديشهي هندوان نيلوفر نماد ظهور، تجلي، نظم، زيبايي است بالا آمدنش از ميان آب كه نماد نور حيات و روشنايي است و گشوده شدنش به هنگام طلوع خورشيد و بسته شدنش به هنگام غروب، اين گل براي آنان دربردارندهي تمامي اجزاي مفهومي آفرينش است.